Wśród nocnej ciszy (1978)
kryminał, który nie daje spokoju

Pod koniec lat 70. polskie kino potrafiło zaskakiwać. W czasach, gdy widzowie kojarzyli Tadeusza Chmielewskiego przede wszystkim z komediami, reżyser zdecydował się nakręcić film zupełnie inny od wszystkiego, co wcześniej firmował swoim nazwiskiem. „Wśród nocnej ciszy” z 1978 roku okazał się dziełem ponurym, bezkompromisowym i do dziś pozostaje jednym z najbardziej niepokojących kryminałów w historii polskiej kinematografii.

Film powstał na podstawie powieści czeskiego pisarza Ladislava Fuksa „Śledztwo prowadzi radca Heumann”, autora znanego także z przejmującego „Palacza zwłok”. Chmielewski zachował psychologiczny ciężar literackiego pierwowzoru, przenosząc historię na ekran w formie mrocznego kryminału historycznego, balansującego na granicy thrillera.

Miasto ogarnięte strachem
Akcja filmu rozgrywa się w 1923 roku, w portowym mieście na Pomorzu. Spokojną codzienność mieszkańców burzy seria brutalnych zbrodni — ofiarami padają mali chłopcy. Morderca działa według tego samego schematu: zwabia dziecko zabawką z wizerunkiem kotka, po czym oddaje śmiertelny strzał. Każda kolejna tragedia pogłębia atmosferę strachu i narastającej psychozy.

Śledztwo prowadzi komisarz Teofil Herman, człowiek zasad i bezwzględnej wiary w prawo. Skrupulatny, chłodny i nieustępliwy funkcjonariusz szybko staje się celem ataków prasy, przełożonych i opinii publicznej, domagających się szybkiego schwytania sprawcy. Dochodzenie jednak utknęło w martwym punkcie, a presja rośnie z każdym dniem.

Jeszcze trudniejsza okazuje się sytuacja w domu komisarza. Herman pozostaje w ostrym konflikcie ze swoim nastoletnim synem Wiktorem. Surowe wychowanie, ciągłe zakazy i brak zrozumienia prowadzą do buntu, który z czasem zaczyna niebezpiecznie splatać się z prowadzonym śledztwem. Zbrodnia przestaje być wyłącznie sprawą policyjną — wkracza w życie rodzinne, zmuszając bohatera do wyboru między literą prawa a własnym dzieckiem.

Chmielewski w zupełnie innym wydaniu
Dla widzów przyzwyczajonych do filmów takich jak „Nie lubię poniedziałku” czy „Jak rozpętałem II wojnę światową” był to szok. Chmielewski — jeden z królów polskiej komedii — stworzył obraz pozbawiony humoru, chłodny i momentami wręcz okrutny emocjonalnie. Finał filmu należy do tych, które nie próbują widza pocieszać, lecz zostawiają go z ciężarem moralnych pytań jeszcze długo po seansie.
To właśnie ta bezkompromisowość sprawia, że „Wśród nocnej ciszy” wyróżnia się na tle polskich kryminałów epoki.

Klimat, który buduje niepokój
Ogromną rolę odgrywa tu warstwa wizualna i dźwiękowa filmu. Zdjęcia Jerzego Stawickiego nadają opowieści chłodny, zimowy charakter, a hipnotyzująca muzyka Jerzego Matuszkiewicza potęguje poczucie nieustannego zagrożenia. Nagrodzona na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych scenografia Teresy Smus-Barskiej wiernie odtwarza realia lat 20., tworząc świat jednocześnie realistyczny i przytłaczający.

Choć akcja rozgrywa się w pomorskim mieście portowym, wiele scen powstało w Bydgoszczy — między innymi w okolicach Wenecji Bydgoskiej i Rybiego Rynku. Dzięki pracy operatora przestrzeń nabiera jednak charakteru nadmorskiego miasta pełnego ciemnych zaułków, knajp i miejsc, w których łatwo zniknąć bez śladu.

Aktorstwo i psychologiczna siła historii
W roli komisarza Hermana wystąpił Tomasz Zaliwski, tworząc jedną z najbardziej przejmujących kreacji w swojej karierze. Jego bohater to człowiek uwięziony we własnych zasadach — przekonany, że świat można uporządkować przepisami i karą, dopóki życie nie zmusi go do bolesnej rewizji tych przekonań.

Na ekranie partnerują mu m.in. Henryk Bista, Piotr Łysak, Jerzy Bończak i Halina Kowalska, tworząc galerię postaci wiarygodnych, psychologicznie złożonych i dalekich od jednoznacznych ocen.

Kryminał, który pamięta się latami
Po premierze w 1978 roku film spotkał się z bardzo dobrym przyjęciem widzów i krytyków, zdobywając nagrodę za scenografię na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. Z czasem jego reputacja tylko rosła — dziś wielu miłośników kina uznaje go za jeden z najlepszych polskich kryminałów w historii.

„Wśród nocnej ciszy” nie jest jednak filmem łatwym ani komfortowym. To opowieść o winie, odpowiedzialności i konsekwencjach decyzji, których nie da się cofnąć. Kryminał staje się tu jedynie punktem wyjścia do znacznie bardziej gorzkiej historii — o relacji ojca i syna oraz o chwili, w której prawo i moralność przestają iść tą samą drogą.

I może właśnie dlatego film Chmielewskiego wraca w pamięci po latach — jak jeden z tych wieczornych seansów telewizyjnych z dawnych czasów, po których długo nie chciało się zapalać światła.